Header image  

 

Powiat tucholski.

 
 
Znajdź swojego przodka,

czyli pierwsza randka z "panią" genealogią.
(Tuchółka lub Tuchołka, Wieszczyce, Żalno i Nowe Żalno.)


Dziś kończymy spotkania z XVIII-wiecznymi mieszkańcami wsi z gminy Kęsowo. Jako ostatnim z tej gminy przyjrzymy się wsiom Tuchółka (lub Tuchołka), Wieszczyce, Żalno i Nowe Żalno. Trzymając się jak zawsze kolejności alfabetycznej zaczniemy od wsi Tuchółka. Miejscowość ta położona w pobliżu jeziora o tej samej nazwie pojawia się w źródłach już w 1343 r., kiedy to wielki mistrz zakonu krzyżackiego Ludolf Koenig nadaje Jaśkowi z Tuchołki (w oryginalnym dokumencie Klein Tochol) 17 włók ziemi (ok. 289 ha) wraz z jeziorem na prawie chełmińskim w zamian za służbę wojskową. Następny ślady w dokumentach pochodzą z wieku XVII. W 1648 r. jako właściciela wymienia się Garczyńskiego. W 1695 r. dobra te są własnością Stanisławskiego. Rok 1789 to następni właściciele, rodzina Pruszaków. Koniec XIX wieku to nowy właściciel J. C. Schmidt i tu kryje się pewna ciekawostka, a mianowicie pan Schmidt jest kupcem z Tucholi. Jest to pierwszy taki wypadek wśród wsi, które do tej pory omawialiśmy. Warto może dodać, iż, w tym czasie wieś (a właściwie folwark) liczył sobie 386 ha (z tego 257 ha ziemi ornej, 47 ha łąk, 4ha lasu) 5 domów mieszkalnych, w których mieszkało 85 mieszkańców (54 katolików i 31 ewangelików). Gospodarstwo prowadziło hodowlę świń, owiec i mleczarnie. W XX wieku warto odnotować, że, w 1927 roku funkcjonuje tu młyn (własność Otto Germana) przerabiający 2500 centnarów, czyli 125 ton zboża rocznie. Pomimo że młyn był nie duży to właścicielowi musiało się nieźle powodzić, bowiem w 1935 r. figuruje jako posiadacz jednego z 54 samochodów osobowych zarejestrowanych w powiecie tucholskim, a mianowicie wyprodukowanego w 1928 r. Oeklanda. Następną wsią, której historii i mieszkańcom z 1772 r. się przyjrzymy to Wieszczce. Pierwszy dokument to właściwie można powiedzieć, że zgodnie z niepisana regułą obowiązującą na naszym terenie, nadanie poczynione przez władze krzyżackie (w tym przypadku wielkiego mistrza Winricha von Kniprode) na rzecz Ottona, jego braci i spadkobierców i Ścibora oraz jego spadkobierców w 1362 roku odpowiednio 17 włók (ok. 289 ha) i 8 włók (ok. 136 ha) ziemi w zamian za służbę wojskową i prace przy budowie, rozbiórkach i naprawie zamków. To rozdrobnienie wśród właścicieli odnotowujemy także w roku 1570. Wg ówczesnego spisu:
- Wojciech Łyskowski ma 6 włók (102 ha) osiadłych, (czyli uprawianych przez chłopów) w tym 3 ogrodników (czasami nazywanych zagrodnikami), czyli chłopów, którzy użytkowali mniej niż włókę tj. mniej niż ok. 17 ha ziemi,
- Andrzej Wiecki ma 4 i 3 włóki ziemi (ok. 80,75 ha) i 2 ogrodników,
- Wojciech Wieszycki ma 3,5 włóki (ok. 59,5 ha) ziemi i jednego ogrodnika,
- Maciej Wieszycki ma 3 i 3 włóki (ok. 63,75 ha) ziemi.
Prócz tego są tam jeszcze dwie karczmy. Jednak już w 1648 r. występuje jeden właściciel wsi niejaki Falęcki mający 13,5 włóki (ok. 229,5 ha) ziemi i 6 ogrodników. W końcu XVIII wieku Wieszczyce tj. folwark i wieś licząca 11 gospodarstw chłopskich należy do p. Komierowskiego z Przyrowy. W drugiej połowie XIX wieku wieś i folwark liczą sobie 674 ha, (z czego 427 ha ziemi uprawnej 13 ha łąk i aż 165 ha lasu). W 1865 r. odnotowuje się tu 6 domów mieszkalnych i 140 mieszkańców oraz mleczarnię, cegielnię, hodowlę bydła i owiec. W okresie 20-lecia międzywojennego właścicielka Wieszczyc z 1928 r. Emma Wehr nadal jest trzecią, co do wielkości posiadanego lasu, prywatną właścicielką lasów w powiecie tucholskim - 320,2 ha (po właścicielu Kamienicy Janie Górskim - 2108 ha i Jancie-Połczyńskim z Małej Komorzy - 351,2 ha). Dwa lata wcześniej to jest w 1925 r. odnotowane jest istnienie w Wieszczycach warsztatu kołodziejskiego Pawła Szeflera. Z kolei w 1933 r. administrator majątku w Wieszczycach Kasper Antoni ma zarejestrowany jeden z 34 (w powiecie tucholskim) motocykli, marki Ariel (rok produkcji 1929). Na zakończenie omawiania historii Wieszczyc dodajmy, że rodzina Wehrów, która była w okresie międzywojennym właścicielami tego majątku była aktywna w różnych organizacjach mniejszości niemieckiej w Polsce często o charakterze zdecydowanie antypolskim. Wreszcie wsie Żalno i Nowe Żalno. Na wstępie trzeba zaznaczyć, że w źródłach historycznych Nowym, Żalnem określano folwark, a Żalnem wieś i najczęściej mówiono (a właściwie pisano) o nich łącznie. Tak też traktuje tą sprawę spis mieszkańców z 1772 r. i dlatego i my pisząc o historii będziemy raczej traktować te miejscowości łącznie, (jeżeli czasem będzie inaczej będzie to zaznaczone). Żalno jest jedną z najstarszych osad ludzkich na naszym terenie. Dzięki jeszcze przedwojennym badaniom archeologicznym wiemy, że istniała (nad jeziorem) osada przynależąca do kultury pucharów lejkowatych (nazwa od naczyń glinianych, jakimi się w tej kulturze posługiwano) a to oznacza, iż osada ta powstała między 2500, a1800 lat przed naszą erą, (czyli od 4500 do 3800 lat temu). Inne znaleziska potwierdzają istnienie tam osady także w okresie wczesnośredniowiecznym tj. od 1600 do 800 lat temu. Wreszcie na XII wiek datowana jest osada nawodna zbudowana na palach na Jeziorze Żalno. Pierwszy dokument wymieniający tą wieś to jak zwykle dokument, w którym wielki mistrz krzyżacki, Ludolf Koenig nadaje wiernemu "Tamen von, Seelijn" i jego spadkobiercom 55 włók ziemi (ok. 935 ha) wraz z jeziorem. Pierwsza wzmianka o folwarku, (czyli Nowym Żalnie) pochodzi z 1565 r. Dowiadujemy się z niej m.in., że dzierżawi go Fabian, Czema i jest tam owczarnia oraz w swoich chałupach mieszka 2 ogrodników. Pięć lat później, czyli w 1570 r. Żalno dzierżawi Jan Wysocki. Jest to wtedy 30 włók osiadłych (tj. uprawianych przez chłopów w zamian za pańszczyznę lub czynsz) ziemi karczma 6 ogrodników i jeden rzemieślnik. Krótko po tym roku w Żalnie osiadają Żalińscy. Rodzina ta bogata m.in. dzięki sprawowaniu urzędu starosty tucholskiego, które w tym czasie, czyli między 1569 r., a 1611 r. uchodziło za jedno z najbogatszych w Polsce i na Litwie (a więc dawało fantastyczne dochody) i rozrodzona stała się jedną z najbogatszych i najważniejszych rodzin nie tylko w powiecie tucholskim, ale i w całym regionie. Dwaj starostowie Maciej i jego syn Samuel Żalińscy budują sobie pałac w Żalnie, a młodszy dodatkowo dobudował do istniejącego w Tucholi kościoła murowaną kaplicę (dziś już nie istniejącą). Już jednak w 1648 r. folwark dzierżawi Grillewski. W drugiej połowie XVIII w. Żalno jest własnością rodziny Pruszaków. W 1789 r. wieś liczy 30 gospodarstw. Później tj. w pierwszej połowie XIX wieku wieś przechodzi najprawdopodobniej w ręce niemieckie gdyż w 1858 r. właścicielem jest Willich, by wreszcie w drugiej połowie XIX wieku trafić w ręce hrabiów, Koenigsmark (chodzi tu już tylko o folwark, czyli Nowe Żalno). Liczy on wtedy 991 ha (z tego 551 ha roli uprawnej, 78 ha łąk i 91 ha lasu). W 1885 r. są tam (tj. na folwarku) 4 domy mieszkalne i 20 mieszkańców katolików i 3 ewangelików. Dodatkowo na przystanku kolejowym, (który jest tam od 1890 r.) 1 dom mieszkalny i trzech mieszkańców. W majątku jest czynna cegielnia, hoduje się bydło i owce. Wieś Żalno (bez folwarku) liczy w 1885 r. 39 domów mieszkalnych, w których mieszka 452 mieszkańców (z tego 405 katolików i 47 ewangelików). Uprawiają oni w sumie 494 ha ziemi (w tym 433 ha ziemi ornej, a 15 ha łąk). Jest tam też szkoła katolicka i pomocnicza agentura pocztowa. W wieku dwudziestym w Żalnie działa kółko rolnicze (w 1929 r. prezesem jest Pisański Tadeusz, a w 1937 r. Szpajda Władysław), czyli organizacja rolników-chłopów, ale tzw. ziemianie tzn. wielcy posiadacze ziemscy zgrupowani w Powiatowym Towarzystwie Rolniczym (z siedzibą w Tucholi) z Żalna też mają swojego przedstawiciela w osobie honorowego prezesa (z Nowego Żalna) Rakowskiego Stanisława. Przez cały okres 20-lecia międzywojennego funkcjonuje tu mleczarnia (zał. już w 1910 r.). Przed rokiem 1927 produkuje ona 700kg masła i 300 kg sera, a w1936 r. przerabia 844527 litrów mleka, co stawia ją w rzędzie średnich mleczarni w powiecie. W tym samym okresie istnieją w Żalnie 3 zakłady krawieckie (Augusta Kowalskiego, Jana Kowalskiego i Jana Babińskiego) i warsztat kołodziejski Antoniego Szyszki. W 1935 roku w Żalnie były też zarejestrowane aż dwa samochody osobowe. Jeden, na nazwisko Galiński Bronisław (samochód marki Whippet) i drugi na nazwisko Urbański Józef (samochód marki Chevrolet-rok prod. 1928). Warto dodać, iż p. Urbański był kierownikiem miejscowej szkoły, w której oprócz niego pracował w 1935 r. jeszcze jeden nauczyciel i uczyło się 115 dzieci w trzech izbach lekcyjnych. Działał też Związek Powstańców i Wojaków, a prezesem placówki tego związku w Żalnie w 1929 r. był Wacław Sienicki. Na tym kończymy krótkie historie wsi i przechodzimy jak zwykle do przedstawienia listy mieszkańców powyższych miejscowości (a właściwie tylko tzw. głów rodzin) z 1772 r.

Tuchółka

Kopischcka Michel, Kuehn Martin, Lawrentz Michel, Lemcke Michel, Liedtcke Martin, Wessel Johann, Wiese Paul

Wieszczyce

Czarckowscky Johann, Dontschcka Lorentz, Genalscky Anthon, Isebanner Michel, Jednalscky Joseph, Jsebanner Mich. Klatwitter Adam, Mahl Erdmann, Pitschin Elisabeth, Ramen Georg, Sczadtckowscky Paul, Sluchewscky Lorentz, Szawinskyl Jos.

Żalno

Brueger Mathes, Burchardt Joh. Czeikosky Stan. Czenscky Andres, Czensky Mich. Czwick Jacob, Dommeratzchy Fab. Dommeratzchy Mich. Fiegel Johann, Fiegel Michel, Fritza Johann, Gallitzick Joh. Glenner Martin, Isebanner Martin, Isebanner Thomas, Isenbanner Martin, Joppeck Blasius, Kliewer Thomas, Kloewer Johann, Klossmann Mich. Kreisian Johann, Kristeck Simon, Krochowieno Theodor, Krug Glenner, Kulligowscky Blasius, Kulligowscky Jacob, Kulligowscky Joseph, Kulligowsck Peter, Mathia Francis, Mathia Johann, Mathia Lorentz, Mittern Martin, Paradincky Paul, Petzcka Johann, Pruscky Martin, Pruszak Joseph, Risop Joseph, Schultz Albrecht, Sziwitzcky Andres, Teilla Andreas.

Henryk Jabłoński
   
         


Header image Nasze małe Ojczyzny  

Prywatna strona Henryka Jabłońskiego:hjablonski@wp.pl